ЭКИНЧИ ДҮЙНӨЛҮК СОГУШТУН ЧЫНЫГЫ СЕБЕБИ

Биринчи жана Экинчи дүйнөлүк согуштар көптөгөн тарыхчы жана изилдөөчүлөр тарабынан «Британиянын кызыкчылыгы үчүн чыгарылган дүйнөлүк согуштар» деп сүрөттөлгөн. Германия императору Вильгельм II Британиянын ханышасы Викториянын эң чоң небереси болгон. Бирок Британия Германияга эки жолу согуш жарыялаган. Бул жерде мындай суроо туулат: «Британия тарабынан Германияга карата жарыяланган Биринчи жана Экинчи дүйнөлүк согуштар мажбурлуу бир кадам беле же атайын алынган чечим беле?»1 Ал доордо жашаган көптөгөн мамлекеттик кызматкерлер дүйнөлүк согуштарга негизи зарылчылык жок болчу дешкен.

Америкалык ойчул жана жазуучу Патрик Дж. Бьюкенендин «Churchill, Hitler and the Unnecessary War» (Черчилль, Гитлер жана керексиз согуш) аттуу китебине жазылган бир аналитикалык макаласында бул жөнүндө мындай деп айтылат:

20-кылымга кирип жатканда Британия батыштын эң күчтүү улуту эле жана батыш болсо дүйнөнүн өкүмдары эле. Бьюкенен китебинде «Учурдагы дүйнөнүн империяларынын арасында Британия эң чоңу эле жана Римден берки эң чоң империя катары дүйнө жүзүнүн жана дүйнө элдеринин төрттөн бирин өзүнө караткан» дейт. Бирок эки аймактык Европа согушунун бүт батыш маданиятын ойрон кылган эки дүйнөлүк согушка айланышына да, негизи, Британия жооптуу.2

Дүйнөгө өкүмдарлык кылган бир империя катары Британия дайыма дүйнөнүн эң чоң деңиз флотуна ээ болгон. Деңиз флотуна Британия абдан маани берген жана өздөрүнө тарых бою «дүйнөнүн бизден кийинки эң күчтүү экинчи флотунан он эсе чоң күчкө ээ болуубуз керек» деген катуу эреже коюшкан. Бирок 1939-жылга келгенде Германиянын деңиз флоту абдан күчтөнүп, Британияга күтүүсүз бир коркунуч катары көрүнө баштаган. Жана Түндүк деңиздеги Британиянын үстөмдүгүнө тиреше ала турган бир күчкө айланган. Бул Британия терең мамлекети үчүн эч кабыл алгыс бир көрүнүш болгон.

Көптөгөн тарыхчылардын ою боюнча, Германия Британия менен эч согушкусу келген эмес. Британиялык тарыхчы профессор Ниалл Фергюсондун ою боюнча, Германия деңиз флоту күчтүү болгонуна карабастан, аймакта дайыма Британия менен элдешүүнү каалаган. Элдешкис мамиле кылган тарап болсо Британия болгон.3

Британия терең мамлекети өзгөчө 17-кылымдан кийин, ар кандай тымызын аракеттерди жүргүзүп, дүйнөгө үстөмдүгүн бир топ кеңири аймакка жайылткан. Осмон империясы сыяктуу коркунуч катары көрүнгөн империяларды кулатып, соода жолдорун басып алган жана табигый ресурстарга бай өлкөлөрдү финансы системасы аркылуу курчоого алган. Дүйнөлүк үстөмдүккө бир топ ээ болуп баштаган кезде, т.а. 20-кылымда бул пландарынын бузулушуна Британия терең мамлекети эч жол бергиси келген эмес.

Британия терең мамлекетинин терең ысымдарынын бири Уинстон Черчилль бул көз-карашын 1938-жылы Лорд Лондондерриге төмөнкүчө билдирген:

400 жылдан бери Британиянын саясаты балээни жеңе ала турганчалык күчтөгү башка өлкөлөрдү бириктирип, Европанын эң чоң күчтөрүнө туруштук берүүнү көздөгөн. Кээде бул Испания болот, кээде Франция монархиясы, кээде Франция империясы, кээде Германия. Азыркы учурда мунун ким болоору жөнүндө эч күмөнүм жок. Бирок эгер Франция Европанын эң чоң күчүнө айланганга аракет кылса, аларга да болгон аракетим менен жооп берем. Анткени, биз кылымдар бою эркиндигибизди ушинтип коргоп келдик, жашообузду жана күчүбүздү ушинтип сактадык.4

Германия күчтүү болгону үчүн, Британия менен Франция жеңилүүнүн босогосуна келген.

Черчилльдин бул сөздөрү Британиянын мурдакы премьер-министри Лорд Пальмерстондун 1856-жылы айткан төмөнкү сөздөрүн эске салат: «Британиянын түбөлүктүү дос, душмандары жок, өзгөрүлбөс кызыкчылыктары бар.»5 Көрүнүп тургандай, «Британиянын кызыкчылыктарына» зыян келе турган болсо, Британия терең мамлекети досторун да душман көрүп баштайт. Көп жылдар бою Британия менен союздаш болгон Франция дагы Британия терең мамлекети үчүн керек учурда заматта «душман» категориясына кирип калышы мүмкүн. Британия терең мамлекети керек болсо союздаштарынын канын төгүүдөн да эч тартынбайт.

Экинчи дүйнөлүк согуш мажбурлуу болуп калган соң, Германия Европада жана Балтикада базаларды куруп баштаган. Германиянын басып алуулары тездик менен жүрүп, анын аскердик күчүнүн алдында Британия менен Франция алсыз болуп калышкан. Франция да Германия тарабынан басып алынган соң, Британия толугу менен жалгыз калган жана өзүнө колдоо боло турган башка күчтөрдү издеп баштаган. Алардын башында жаңы түзүлгөн Түркия мамлекети турган.

Булактар:

1. Patrick J. Buchanan, Churchill, Hitler, and “The Unnecessary War”: How Britain Lost Its Empire and the West Lost the World, Three Rivers Press, 2009, s. xviii

2. Buchanan, a.g.e., s. xiii

3. Buchanan, a.g.e., s.19

4. Spring 1936 (Age 61), International Churchill Society, http://www.winstonchurchill.org/the-life-of-churchill/ wilderness-years/1935-1939/spring-1936-age-61