БРИТАНИЯНЫН ТҮРКИЯНЫ СОГУШКА КИРГИЗҮҮ АРАКЕТТЕРИ

Британия терең мамлекети Экинчи дүйнөлүк согуш жакындаганда, Түркияны согушка кошууга аракет кылган. Биринчи дүйнөлүк согуш учурунда Осмон империясын өзүнөн алыстатып, аны кулатуу максатында каршы тарапка өткөрүүгө аракет кылган Британия терең мамлекети эми өз кызыкчылыктары үчүн Түркия менен достошкон.

Экинчи дүйнөлүк согуш башталаары менен Согуш-деңиз флоту министрлигине дайындалган Черчилль биринчи кезекте Түркияны Британияга союздаш кылып согушка киргизүү даярдыктарын баштаган. 1941-жылы 31-январьда Түркиянын президенти Исмет Инөнүгө бир кат жөнөтүп, ал катта Германияны токтотуу үчүн Британиянын учактарын жана зениттик куралдарын Түркияга жиберүүнү сунуштаган. Бул сунуш бир гана маанини билдирген: Түркияны Экинчи дүйнөлүк согушка кошуу.

Черчилль жана Инөнү

Исмет Инөнү бул сунушту четке какканда, Черчилль тымызын коркутууларга да барган. Согушка катышпаса, согуштан соң түзүлө турган эл аралык тартипте Түркия өз ордун ээлей албайт жана сөзсүз мындан зыян тартат деген.6

Черчилль Түркиянын согушка кирбей калганын түшүнгөндө, башка бир план иштеп чыккан. Ал план боюнча, союздаштар Түркиянын аймагын пайдаланып, ал жерден Румыниянын мунайзат кендерин бомбаламак. Бул максатта 1942-жылы 26-ноябрьда Түркиядан Босфор кысыгын ачуу талап кылынган. Бул талапка Америка да колдоо көрсөткөн. Андан соң, 1943-жылы 30-январьда Черчилль муну сүйлөшүү үчүн Түркиянын Адана шаарына келген жана президент Исмет Инөнү эми премьер-министр кызматында отурган Черчилльди Аданада «Beyaz Vagon» (Ак вагон) аттуу бир поездде кабыл алган. Бул жолугушуу тарыхта «Дүлөйлөрдүн диалогу» деп да айтылат. Анткени, Черчилль менен Инөнү жолугушууга толугу менен карама-каршы пикирлер менен келишкен жана сүйлөшүүлөрдөн соң эки тарап тең өз максатына жеткендей түр көрсөтүшкөн. Бирок кийинчерээк белгилүү болгондой, Уинстон Черчилль бул жолугушуудан эч майнапсыз кайткан.

Черчилль жана Инөнү "ак вагондо"

Түркия согушта нейтралдуу калуу оюнан кайтпай койгон соң, Британиянын элчиси Хью Нэтчбулл-Хьюгессен Түркиянын премьер-министри Шүкрү Сарачоглуна Түркия «жакында согушка кирүү же согуштан кийинки дүйнөдө жалгыз калуу» варианттарынын бирөөсүн тандаганга мажбур болот деген. Черчилль болсо согуштан кийин уюштурула турган тынчтык конференциясына катышуу үчүн түздөн-түз согушка кошулуу керек болот деп, Түркияга кысымчылык көрсөткөнгө аракет кылган. Бирок британдыктардын аракеттеринен майнап чыккан эмес.

Ошол жылдын аягына жакын Советтер Союзу Түркиянын нейтралдуулугу Германиянын пайдасына болуп жатат деп, Түркиянын согушка кошулуусун талап кылган. Ошонун негизинде 1943-жылы октябрьда Москвада өткөрүлгөн конференцияда 1943-жылдын аягына чейин Түркияны согушка киргизүү чечими чыгарылган.

Энтони Иден (ортодо) Каирде Түркиянын Тышкы иштер
министри менен сүйлөшүү өткөргөн.

Британиянын тышкы иштер министри Энтони Иден бул чечимди билдирүү үчүн 1943-жылдын 5-6-ноябрында Түркиянын тышкы иштер министри менен Каирде жолугушуу өткөргөн. Түркия бул конференцияда мурдакы чечимин кайталаган. Иден тескери жооп Түркия-Британия мамилелерин солгундатат дегенине карабастан, Түркия чечимин өзгөрткөн эмес. 1943-жылы 28-ноябрьда Тегеран конференциясында Советтер Союзу Түркиянын согушка катышуусун талап кылган жана анын негизинде 1943-жылдын 4-6-декабрында Экинчи Каир жолугушуусу өткөрүлгөн. Черчилль менен Исмет Инөнүнүн жолугушуусунан соң жалпысынан кээ бир убадалар берилгени менен, иш жүзүндө алар ишке ашырылган эмес жана Түркия Экинчи дүйнөлүк согушка такыр кошулган эмес.

Түркиянын Экинчи дүйнөлүк согушка катышпашы, албетте, Британия терең мамлекетинин пландарын бир топко ойрон кылган. Бул багытта Британия терең мамлекети түздөн-түз колдогон жана эки дүйнөлүк согушта тең алдыңкы рольду ойногон Черчилльдин кыймыл-аракеттерин тереңирээк карап чыгуу зарыл. Белгилүү болгондой, Черчилль Биринчи дүйнөлүк согуш учурунда жана согуштан соң түрктөргө болгон душмандыгын ачык жарыялаган жана, ал тургай, (түрк элин аруулайбыз) «адам болуп эсептелбегени үчүн» түрктөргө карата химиялык газ колдонуу зарыл дегенге чейин барган. Ушундай көз-караштагы бир адамдын Экинчи дүйнөлүк согуш учурунда мамилесин өзгөртүшү жөн жеринен эмес. Британия терең мамлекетинин кызыкчылыктары үчүн Түркияга жакындап, максатына жетпеген соң коркутуп-үркүтүүлөргө барган. Бул Британия терең мамлекетинин кеңири колдонулган тактикасы.

Экинчи Каир конференциясы Черчилль, Сталин жана Рузвельттин Исмет Инөнүнү көндүрүү
турларынын бири болгон. Бирок мындан да майнап чыкпастан, Түркия согушка кошулган эмес.

Мындан тышкары, Черчилльдин Босфор кысыгы жөнүндөгү дымагын да эске алуу керек. Биринчи дүйнөлүк согуш учурунда Босфор кысыгына кызыккан Черчилль Экинчи дүйнөлүк согуш учурунда да Түркиянын жакын союздашындай көрүнүп, Босфор кысыгын каалагандай колдонууну көздөгөн. Черчилльдин Биринчи дүйнөлүк согуш учурунда көнүмүш адатына айланган бөлүп-жаруу саясаты Экинчи дүйнөлүк согушта да уланган жана 1944-жылдын октябрында, согуштун бүтүшүнө жети ай калганда Москвада Сталинге Европа өлкөлөрүн бөлүп-жарган бир картаны көрсөткөн. Ал карта боюнча, Британия Грециянын 90%ын, Советтер Союзу болсо Румыниянын 90%ын, Болгариянын 75%ын өзүнө каратмак; Венгрия менен Югославия болсо Британия менен Россиянын ортосунда 50-50% принциби менен бөлүштүрүлмөк.7 Британия терең мамлекетинин «бөл жана жут» саясаты Экинчи дүйнөлүк согушта да жүргүзүлгөн. Улуу Аллах Түркияны Экинчи дүйнөлүк согуштан алыс тутуп, Британия терең мамлекетинин тымызын пландарынан коргогон. Байкаган болсоңуз, британдыктардын Түркиянын Чанаккалесиндеги жеңилүүсүнөн соң, Улуу Аллах Түркияга Британия терең мамлекетинин кирүүсүнө жол берген эмес. Британия терең мамлекетинин ошончолук күчүнө карабастан, Аллахтын планы дайыма үстөмдүк кылган:

Аллах ыйман келтиргендердин велиси (досу жана колдоочусу). Аларды караңгылыктардан нурга чыгарат; каапырлардын достору болсо тагут. Аларды нурдан караңгылыктарга чыгарышат... (Бакара Сүрөсү, 257)

Тарыхты караганыбызда Түркия жөнүндөгү пландардын баарынын ийгиликке жетпегендигин көрөбүз. Түркиянын тагдырында баш ийүү деген нерсе жок.

Булактар:

5. Onur Öymen, Silahsız Savaş: Bir Mücadele Sanatı Olarak Diplomasi, 8. Baskı, İstanbul: Remzi Kitabevi, 2015, s. 68. Öymen, a.g.e., s. 87

6. Onur Öymen, Silahsız Savaş: Bir Mücadele Sanatı Olarak Diplomasi, Remzi Kitabevi, İstanbul, Sekizinci Basım, Şubat 2015, s. 87

7. Henry Kissinger, Diplomacy, Simon & Schuster, 1995, s. 413; Onur Öymen, Silahsız Savaş: Bir Mücadele Sanatı Olarak Diplomasi, Remzi Kitabevi, İstanbul, Sekizinci Basım, Şubat 2015, s. 108-109